వృద్ధ భారతం.. యువ దేశానికి జనాభా మార్పు సవాలు

న్యూఢిల్లీ, సెప్టెంబరు 30: ఒక దేశం ఆర్థికంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న దశలో జనాభా నిర్మాణం కూడా కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. జపాన్‌, ఇటలీ, చైనా, దక్షిణ కొరియా వంటి దేశాలు సంపన్న దేశాలుగా ఎదిగిన తర్వాత వేగంగా వృద్ధాప్య దశలోకి ప్రవేశించాయి. భారత్‌ పరిస్థితి మాత్రం కొంత భిన్నంగా కనిపిస్తోంది. ఇంకా మధ్యాదాయ స్థాయి నుంచి అధికాదాయ దేశంగా పూర్తిస్థాయిలో ఎదగాల్సి ఉండగానే దేశ జనాభా నిర్మాణంలో వృద్ధుల వాటా వేగంగా పెరుగుతోంది. సంతానోత్పత్తి రేటు తగ్గడం, జననాల సంఖ్య క్షీణించడం, ఆయుర్దాయం పెరగడం వంటి పరిణామాలు రానున్న దశాబ్దాల్లో భారత ఆర్థిక వ్యవస్థపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉందని మూడీస్‌ తాజా నివేదిక విశ్లేషించింది. భారత్‌ ఇప్పటికే వృద్ధాప్య దశలోకి ప్రవేశించిందని, 2049 నాటికి ‘వృద్ధ దేశం’గా, 2065 నాటికి ‘సూపర్‌ ఏజ్డ్‌’ దేశంగా మారే అవకాశం ఉందని నివేదిక పేర్కొంది. అయితే ఇది తక్షణ సంక్షోభంగా మారే పరిస్థితి లేదని, ప్రస్తుతం దేశంలో యువ జనాభా ఇంకా గణనీయంగానే ఉందని కూడా మూడీస్‌ స్పష్టం చేసింది. అంటే భారత్‌కు ఉన్న జనాభా ప్రయోజనం పూర్తిగా ముగియకముందే దాన్ని ఆర్థిక వృద్ధిగా మలచుకోవాల్సిన అవసరం ఏర్పడుతోంది. 2.1కి పడిపోయిన ప్రపంచ సంతానోత్పత్తి రేటు ప్రపంచవ్యాప్తంగా మహిళల సంతానోత్పత్తి రేటు గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో గణనీయంగా తగ్గింది. 1950లో ఒక మహిళకు సగటున 4.9 మంది పిల్లలు ఉండగా, ప్రస్తుతం అది 2.2కు చేరింది. జనాభా దీర్ఘకాలికంగా స్థిరంగా కొనసాగాలంటే సగటు సంతానోత్పత్తి రేటు 2.1గా ఉండాలి. దీనినే ‘రిప్లేస్‌మెంట్‌ రేట్‌’గా పరిగణిస్తారు. ప్రపంచ జనాభాలో 70 శాతానికి పైగా ప్రజలు ఇప్పటికే ఈ భర్తీ రేటుకు సమీపంలో లేదా అంతకంటే తక్కువ సంతానోత్పత్తి ఉన్న దేశాల్లో నివసిస్తున్నారు. భారత్‌ కూడా ఈ జాబితాలోనే ఉంది. దేశ సంతానోత్పత్తి రేటు 1.9గా ఉన్నప్పటికీ, ఉత్తరప్రదేశ్‌, బిహార్‌ వంటి అధిక సంతానోత్పత్తి రేటు ఉన్న రాష్ట్రాలను పక్కన పెడితే అనేక రాష్ట్రాల్లో ఇది మరింత దిగువకు చేరుతోంది. ఈ మార్పు కేవలం జనాభా పరిమాణానికి సంబంధించినది కాదు. వయసుల వారీగా జనాభా నిర్మాణం మారడం వల్ల భవిష్యత్తులో ఉద్యోగాలు, వినియోగం, ఆరోగ్యం, సామాజిక భద్రత, పెన్షన్లు వంటి అనేక రంగాలపై ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంది. 2036 నాటికి 23 కోట్ల మంది వృద్ధులు భారత్‌లో 60 ఏళ్లు పైబడిన వారి సంఖ్య వేగంగా పెరుగుతోంది. 2011లో సుమారు 10 కోట్లుగా ఉన్న వృద్ధుల జనాభా 2036 నాటికి 23 కోట్లకు చేరుతుందని అంచనాలు ఉన్నాయి. అప్పటికి మొత్తం జనాభాలో వృద్ధుల వాటా సుమారు 15 శాతానికి చేరే అవకాశం ఉంది. ఐక్యరాజ్యసమితి జనాభా నిధి (UNFPA) అంచనాల ప్రకారం 2046 నాటికి భారత్‌లో వృద్ధుల జనాభా 0–15 ఏళ్ల పిల్లల సంఖ్యను మించే అవకాశం ఉంది. ఇది దేశ జనాభా నిర్మాణంలో జరుగుతున్న దీర్ఘకాలిక మార్పుకు స్పష్టమైన సంకేతంగా పరిగణించవచ్చు. వృద్ధుల సంఖ్య పెరుగుతున్న కొద్దీ మరోవైపు పని చేసే వయసు జనాభా వాటా క్రమంగా తగ్గే అవకాశం ఉంటుంది. దాని ప్రభావం కార్మిక మార్కెట్‌ నుంచి ఉత్పత్తి, వినియోగం వరకు విస్తరించవచ్చు. అదే సమయంలో పెన్షన్లు, వైద్యం, దీర్ఘకాలిక సంరక్షణ, సామాజిక భద్రతపై ప్రభుత్వ వ్యయం పెరిగే అవకాశం ఉంది. మహిళల ఉపాధి.. కీలక పరిష్కార మార్గం జనాభా మార్పు నేపథ్యంలో కేవలం జననాల సంఖ్యను పెంచడంపైనే దృష్టి పెట్టడం కాకుండా, ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న మానవ వనరులను సమర్థంగా వినియోగించుకోవడం కూడా ముఖ్యమని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. ఈ సందర్భంలో మహిళల ఉద్యోగ, ఉపాధి భాగస్వామ్యం కీలకంగా మారుతుంది. మూడీస్‌ పరిశీలించిన 19 ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో భారత్‌లో మహిళల కార్మిక భాగస్వామ్యం అత్యల్పంగా ఉందని నివేదిక పేర్కొంది. మహిళలకు సురక్షితమైన రవాణా, మెరుగైన పని వాతావరణం, ప్రసూతి ప్రయోజనాలు, పిల్లల సంరక్షణ సదుపాయాలు వంటి అంశాలపై దృష్టి పెడితే మహిళల ఉద్యోగ భాగస్వామ్యాన్ని పెంచే అవకాశం ఉంది. ఇది రెండు విధాలుగా ఉపయోగపడుతుంది. ఒకవైపు తగ్గుతున్న కార్మిక శక్తికి కొంతమేర పరిష్కారం లభిస్తే, మరోవైపు కుటుంబ ఆదాయాలు, దేశ ఉత్పాదకత కూడా పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది. ప్రోత్సాహకాలతోనే జననాలు పెరుగుతాయా? తగ్గుతున్న సంతానోత్పత్తి రేటును ఎదుర్కొనేందుకు కొన్ని రాష్ట్రాలు ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలు, విధానపరమైన మార్పులను చేపడుతున్నాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల్లో పోటీకి సంబంధించిన ఇద్దరు పిల్లల నిబంధనను తొలగించడంతో పాటు, మూడో, నాలుగో సంతానానికి ప్రోత్సాహకాలను ప్రకటించిన ఉదాహరణను ఈ చర్చలో చూడవచ్చు. అయితే నగదు ప్రోత్సాహకాలు, పన్ను రాయితీలు లేదా ఇతర ఆర్థిక ప్రయోజనాలతోనే సంతానోత్పత్తి రేటును గణనీయంగా పెంచడం సాధ్యమవుతుందా అన్నది ఇంకా చర్చనీయాంశమే. ‘లాన్సెట్‌’లో ప్రచురితమైన పరిశోధనలు కూడా ఇటువంటి ప్రోత్సాహకాల ప్రభావం పరిమితంగానే ఉండొచ్చని సూచించాయి. కుటుంబాలు పిల్లలను కనాలా వద్దా అనే నిర్ణయంలో ఉద్యోగ భద్రత, గృహ వ్యయం, పిల్లల విద్య, పిల్లల సంరక్షణ, మహిళల కెరీర్‌ వంటి అనేక అంశాలు ప్రభావం చూపుతున్నాయి. వృద్ధాప్యాన్ని భారంగా కాక అవకాశంగా మార్చగలమా? వృద్ధుల సంఖ్య పెరగడం అంటే కేవలం ప్రభుత్వంపై అదనపు ఆర్థిక భారం పడటం మాత్రమే కాదు. ఆరోగ్యంగా ఉన్న వృద్ధులను తగిన అవకాశాలతో ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లో కొనసాగించడం, సీనియర్‌ సిటిజన్లకు అనుకూలమైన ఉత్పత్తులు, ఆరోగ్య సేవలు, గృహ వసతి, బీమా, సంరక్షణ సేవల రంగాలను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా కొత్త ఆర్థిక అవకాశాలు కూడా ఏర్పడవచ్చు. ఇప్పటికే 60 ఏళ్లు దాటిన వారిలో కొంతమంది ఉద్యోగాల్లో కొనసాగుతున్న పరిస్థితి ఉంది. మెరుగైన ఆరోగ్య ప్రమాణాలు, పెరుగుతున్న ఆయుర్దాయం నేపథ్యంలో భవిష్యత్తులో ఈ ధోరణి మరింత కనిపించే అవకాశం ఉంది. అందువల్ల భారత్‌ ముందున్న అసలు ప్రశ్న ‘వృద్ధాప్యాన్ని ఎలా ఆపాలి?’ అన్నదానికంటే, జనాభా మార్పుకు ఆర్థిక వ్యవస్థను ఎలా సిద్ధం చేయాలి? అన్నదే. యువ జనాభా ప్రయోజనం ఉన్న ఈ దశలో ఉద్యోగాల సృష్టి, మహిళల ఉపాధి, నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఆరోగ్య మౌలిక వసతులు, సామాజిక భద్రతపై పెట్టుబడులు పెంచగలిగితే రాబోయే జనాభా మార్పును సమర్థంగా ఎదుర్కొనే అవకాశం ఉంటుంది. ప్రస్తుతం భారత్‌ యువ దేశంగానే ఉన్నప్పటికీ, ఈ యువ జనాభా ప్రయోజనానికి కాలపరిమితి ఉంది. వచ్చే 15–20 సంవత్సరాల్లో తీసుకునే విధాన నిర్ణయాలే భవిష్యత్తులో వృద్ధాప్యం భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రధాన భారంగా మారుతుందా, లేక కొత్త ఆర్థిక అవకాశాలకు దారితీస్తుందా అన్నదానిపై ప్రభావం చూపనున్నాయి.